„Kosić czy nie kosić?” – to projekt, który był realizowany na terenie Kampusu 600lecia Odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Przez trzy lata naukowcy UJ stosowali różne reżimy koszenia na 72 poletkach, co pozwoliło im odpowiedzieć na główne pytanie: „jak często kosić trawnik?”, ale też sprawdzić, jak często kosić trawnik, żeby było wygodnie i bezpiecznie dla ludzi, a jednocześnie przyjaźnie dla przyrody i czy rzadsze koszenie oznacza większe ryzyko kleszczy.
W ramach eksperymentu „Kosić czy nie kosić?” naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego zbierali dane dotyczące roślin, liczebności różnych grup owadów, obserwowali aktywność mezofauny glebowej, mierzyli różnorodność taksonomiczną występujących w glebie bakterii i grzybów, a także sprawdzali zmiany właściwości fizykochemicznych gleby i warunków temperaturowo-wilgotnościowych, oraz analizowali stan zanieczyszczenie gleby substancjami ropochodnymi i metalami ciężkimi.
Na III Kampusie UJ wyznaczono 72 poletka eksperymentalne, na których stosowano różne reżimy koszenia – od koszenia 12 razy w sezonie, przez 8, 6 i 4 razy, po 2 razy w roku, 1 raz w roku oraz 1 raz na dwa lata. W miarę upływu czasu w sezonie poletka zaczęły wyraźnie różnić się wyglądem i funkcjonowaniem ekosystemu trawnika – co stało się podstawą do porównań w warunkach rzeczywistych, a nie laboratoryjnych.
Najlepsze jest koszenie mozaikowe
Wnioski z badań są zaskakujące! Z pewnością nie warto kosić trawników częściej niż raz w miesiącu, a najlepiej jeszcze rzadziej. Jeśli już musimy to robić, to warto kosić mozaikowo – czyli kosić tylko wybrane fragmenty i pozostawiać fragmenty niekoszone. W efekcie tego powstaje „mozaika” obszarów o różnej wysokości roślinności, sprzyjająca występowaniu organizmów o różnych potrzebach środowiskowych.
Zbyt częste koszenie powoduje, że odsłonięta gleba traci swoją strukturę i funkcjonalność oraz szybciej się nagrzewa. Z drugiej strony, trzeba pamiętać, że całkowita rezygnacja z koszenia zagraża bioróżnorodności – tworząc między innymi wrota dla gatunków inwazyjnych. Co ciekawe, według dotychczasowych wyników badań kleszcze występują zarówno na trawnikach koszonych rzadko, jak i na trawnikach intensywnie koszonych.
Praktyczna aplikacja
Oprócz prowadzenia badań terenowych, równie ważne było współtworzenie rozwiązań z użytkownikami i instytucjami oraz testowanie ich w realnych warunkach Kampusu UJ, który dzięki temu stał się ‘żywym laboratorium’. Przyroda była tu nie tłem, lecz aktywnym „partnerem” – jej reakcje na różne reżimy koszenia (obserwowane na poletkach) wyznaczały granice sensownych działań i dostarczały argumentów do rekomendacji.
Istotnym filarem projektu były zogniskowane wywiady grupowe (FGI) z czterema grupami interesariuszy: sektorem publicznym, pozarządowym, mieszkańcami (w tym działkowcami) oraz sektorem prywatnym (firmy koszące i utrzymujące zieleń). Spotkania pozwoliły rozpoznać potrzeby, obawy i doświadczenia związane z koszeniem, a także wskazały tematy wymagające szerszej edukacji (m.in. kleszcze, alergeny, estetyka i „porządek”, gatunki inwazyjne, strefowanie koszenia). FGI stały się też przestrzenią sieciowania interesariuszy i budowania relacji wykorzystywanych w kolejnych etapach prac.
Wyniki badań przyrodniczych i społecznych przełożono na praktyczne narzędzie – aplikację webową Kosić czy nie kosić?. Aplikacja pełni funkcję edukacyjną i wspiera decyzje dotyczące utrzymania zieleni: zawiera treści edukacyjne, mapy, quizy oraz umożliwia wykonanie dwóch interaktywnych eksperymentów online (m.in. o wpływie częstotliwości koszenia na bioróżnorodność oraz o zmianach przyrody Krakowa w kontekście urbanizacji). Dzięki formie webowej jest dostępna bez instalacji i może być wykorzystywana także w pracy szkół i edukatorów.
