Historia Dzwonu Zygmunt wpisana jest w dzieje Krakowa i całego kraju. Dokładnie 501 lat temu, 13 lipca 1521 roku Kraków po raz pierwszy usłyszał jego bicie. Z biegiem lat urósł do rangi jednego z najważniejszych symboli narodowych.
Fundatorem dzwonu był król Zygmunt I Stary, w zamyśle którego „nie tylko Bogu Najwyższemu, ale także na chwałę domu Jagiellonów i Królestwa Polskiego miał dzwonić”. Odlanie dzwonu król zlecił ludwisarzowi Hansowi Behamowi z Norymbergi (działającemu od 1518 w Krakowie). Nie są znane powody, dla których król postanowił ufundować dzwon, być może było to wotum błagalne związane z narodzinami jego syna Zygmunta II Augusta (1 sierpnia 1520). Dzwon i jego wielkość miały podkreślać potęgę panującego króla. Koszt wykonania dzwonu wyniósł 3000 zł.
Dzwon został ukończony w 2. połowie 1520, jednakże z umieszczeniem go na wieży czekano do powrotu króla z wojny pruskiej. Transport dzwonu z ludwisarni królewskiej w okolicy przedmieścia Biskupie na wzgórze Wawelskie rozpoczął się w czerwcu 1521. Dzwon postawiony na dwóch kłodach przeciągany był po drewnianych belkach przez ulicę Sławkowską, Rynek, a następnie ulicą Grodzką. 9 lipca 1521 dzwon umieszczono w wieży. Wciągnięcie go odbyło się bardzo szybko (trwało około godziny), wykorzystano przy tym konstrukcję składającą się z lin, wielokrążków i przeciwwagi, którą była skrzynia lub skrzynie napełnione kamieniami. Umieszczaniu dzwonu na wieży przyglądał się król, królowa i dwór. Przedtem prawdopodobnie odbyła się konsekracja i tzw. chrzest dzwonu. Prace związane z zawieszeniem dzwonu zakończyły się 13 lipca i tego dnia Kraków po raz pierwszy usłyszał jego głos.
Dzwon waży blisko 13 ton, jego serce jest długie na ok. 220 centymetrów, a on sam
jest wysoki na 4,5 metra. Do wykonania „Zygmunta” użyto miedzi (80%) i cyny angielskiej (20%). W XIX wieku ordynacja Krakowskiej Kapituły Katedralnej precyzyjnie określiła długość jego dzwonienia na 8 minut, które mogą się wydłużyć w przypadku wyjątkowych okazji. Taką okolicznością była np. śmierć Jana Pawła II, gdy „Zygmunt” bił swą żałobną melodię przez 25 minut. Warto też wspomnieć, iż zasięg jego słyszalności wynosi 30 kilometrów.
Dzwon odzywa się regularnie około 30 razy do roku, zawsze w te same dni. Te szczególne okazje to m.in. Nowy Rok, Niedziela Palmowa, Wielkanoc, 3 maja, Boże Ciało, Wszystkich Świętych, 11 listopada, Boże Narodzenie. Poza tym jest używany dla uczczenia ważnych wydarzeń o randze państwowej i gdy zabije – wszyscy rodacy wiedzą, że dzieją się rzeczy zupełnie wyjątkowe
Dzwon Zygmunt to współcześnie jedyny tak potężny dzwon w Europie poruszany siłą ludzkich mięśni. Podczas gdy inne dzwony sterowane są mechanicznie, dla zapewnienia prawidłowego wychylenia „Zygmunta” potrzebna jest równoczesna praca dwunastu dzwonników, którzy ciągną za liny. Na początku dzwonnikami byli świątnicy katedralni, kolejno zostawali nimi członkowie cechu cieśli krakowskich, a następnie pracownicy Wzgórza Wawelskiego pochodzący z różnych środowisk. Zaszczytna funkcja dzwonnika zwykle przechodzi z ojca na syna i potwierdza ją specjalna odznaka „Dzwonnik Zygmunta”. Dzwonnik otrzymuje ją po trzech latach praktyki i odbyciu co najmniej 50 dzwonień. Obecnie dzwonników jest około trzydziestu.
Dzwon zamilkł podczas świąt Bożego Narodzenia w 2000 r., z powodu uszkodzenia serca dzwonu. Po odlaniu i wykuciu nowego ponownie zabrzmiał w Wielką Sobotę 2001 roku.
(JS)
